Euskal artisautza: oihala, makila, espartinak, xistera eta txapela — non erosi

Euskal Herriko oroigarri bat hozkailuko iman bat baino askoz gehiago izan daiteke: hemen, hainbat tailerrek belaunaldiz belaunaldi transmititutako objektuak egiten dituzte oraindik bertan. Hona hemen klasiko handiak, eta non aurki daitezkeen jatorrian bertan.

Euskal oihala (linge basque)

Jatorriz, euskal oihala lihozko ehun bat zen, abereak intsektuetatik babesten zituena. Gero etxeko arropa bihurtu zen: mahai-zapiak, sukaldeko trapuak, ezpainzapiak. Haren marrak Euskal Herriko zazpi herrialdeen oroigarritzat aurkezten dira askotan. 1953an, hamabost bat ehule elkartu ziren, Behe Pirinioetan (Basses-Pyrénées) ekoizpena arautzeko.

Gaur egun, hiru ehulek egiten dute oraindik euskal oihala eremu horretan:

• Lartigue 1910 — Calixte Lartiguek sortu zuen etxea 1910ean, Oloron-Sainte-Marie ondoan. Hasieran espartinetarako oihala ehuntzen zuen, eta 1980ko hamarkadan euskal oihalera pasatu zen. Bidosen ehuntzen du, eta, 2012tik, tailer-denda batean ere bai, Azkainen. 2017tik ondare biziko enpresa (Entreprise du patrimoine vivant) da, eta 2021ean «Linge basque» adierazpen geografikoa lortu zuen. Dendak ditu Azkainen, Donibane Lohizunen, Ezpeletan, Biarritzen, Baionan eta Bidosen.
• Ona Tiss — 1949an sortua; hura ere espartinetarako oihala egiten aritu zen, 1980ko hamarkadan etxeko arropara aldatu aurretik.
• Tissage Moutet — 1919an sortua, Orthezen (Biarnoa); kolore askotako motiboak dituen jacquard ehungintzan aitzindaria.

Aholkua: benetako euskal oihala nahi baduzu, bilatu «Linge basque» adierazpen geografikoaren aipamena.

Makila, euskal makila

Ibiltzeko makila eta arma aldi berean, makila ohorezko objektua da: pertsona ospetsuei oparitzen zaie, baita aita santuei eta estatuburuei ere. Zurtoina mizpirondoz egiten da, eta zuhaitza zutik dagoela lantzen da, moztu baino bizpahiru urte lehenago: izerdia igotzen denean, azalean ebakiak egiten dira, motiboak sortzeko. Gero, egurra hamar-hogei urtez lehortzen da. Eraztunak letoizkoak, alpakazkoak, zilarrezkoak edo urrezkoak dira; eskulekua larru txirikordatuzkoa, eta burua adarrezkoa edo metalezkoa.

• Ainciart Bergara tailerra, Larresoron — Ainciart familiak 1780ko hamarkadatik egiten ditu makilak; 1926an, Marie-Jeanne Ainciart Jean Bergararekin ezkondu zen, eta hortik dator izen bikoitza. Makila bakoitza neurrira egiten da, jabe izango denaren gorputz-ezaugarrien arabera, eta haren izena eta euskal goiburu bat grabatzen zaizkio. Ofizio hori Frantziako kultura-ondare immaterialaren inbentarioan jasota dago. Tailerra doan bisita daiteke, astelehenetik ostiralera (8:00-12:00, 14:00-18:00) eta larunbat goizean (9:00-12:00), jaiegunetan izan ezik. Baionatik hamabost bat minutura dago.

Mauleko espartina

Maule, Zuberoan, espartinaren hiria da. XIX. mendearen hasieran, Béguerie familiak eskala handiko ekoizpena abiarazi zuen bertan. 1896 eta 1911 artean, langileen kopurua 537tik 1.585era igo zen; horietako asko Espainiatik etorritako sasoiko langile emakumeak ziren, «ainarak» deituak. 1976an, hiriak 15 milioi pare inguru ekoizten zituen urtean, 3.000 langilerekin. Gero, 1990eko hamarkadaren erdialdean, gainbehera handia etorri zen, saltoki handiak Asian hornitzen hasi zirenean.

Zenbait fabrikatzailek eusten diote oraindik ofizio horri; horien artean, Armaite, Tauzin Père et Fils, Megam, Prodiso eta Don Quichosse. Armaiten, 12 pare inguru josten dituzte egunean eskuz, eta 700-1.000 makinaz: eskuz josiak diren ereduak, beraz, urriak dira. 2016an «Espadrille de Mauléon» adierazpen geografikoa eskatu zen, baina eskaera baztertu egin zuten.

Xistera

Pilotarien zumezko eskularru handia eskuz egiten da oraindik Angelun, Fabrique de chisteras Gonzalez lantegian; familia berak darama 1887tik. Aurrez hitzordua hartuta bisita daiteke (frantsesez): bisita gidatuak astelehen, asteazken eta ostiraletan egiten dira, 17:00etan (5 € heldu bakoitzeko). Pilotari buruz gehiago jakiteko, irakurri euskal pilotari buruzko gure gida.

Tolosako txapela

Mugaren beste aldean, Tolosan, Boinas Elósegui enpresak txapelak egiten ditu 1858tik. Antonio Elóseguik sortutako enpresak Europan ekoizpen-urrats guztiak leku berean egiten dituen txapel-egile bakartzat aurkezten du bere burua. Txapelak merino-artilezkoak dira; pilatzeak, ehunari feltro-itxura ematen dion urratsak, lau ordu inguru irauten du.

Erosteko gure aholkuak

• Erosi tailerrean ahal duzunean: ofizioa zuzenean ikusiko duzu, eta jatorriaz ziur egongo zara.
• Kontuz imitazioekin: «euskal estiloko» oihalak eta inportatutako espartinak oso ohikoak dira oroigarri-dendetan.
• Makila bat nahi baduzu, egin eskaera aldez aurretik: neurrira egiten da.

Iturriak

• En Pays Basque (turismo bulegoa) — Lartigue 1910 (frantsesez)
• Paysbasque.net — Euskal oihalaren azken ehuleak (frantsesez); Zer geratzen da Mauleko espartinatik? (frantsesez)
• INPI — Adierazpen geografikoen datu-basea: Espadrille de Mauléon (frantsesez)
• Wikipedia — Makila (frantsesez); Makhila Ainciart Bergara (webgune ofiziala) (ingelesez)
• Angeluko turismo bulegoa — Fabrique de chisteras Gonzalez (ingelesez)
• Tolosako Udala — Nola egiten diren Elósegui txapelak (ingelesez)

Ongi etorri, eta erosketa onak!