Euskal pilota: historia, frontoiak eta modalitateak

Mugaren bi aldeetan, frontoia euskal herrietako paisaiaren parte da. Hona hemen euskal pilota, haren jokalekuak, modalitateak eta txapeldunak ulertzeko funtsezkoena.

Jatorria eta jeu de paume delakoa

Euskal pilota jeu de paume delakotik dator (eskuz jotzen den pilota-joko zaharra); euskaldunek pixkanaka egokitu zuten, XVII. mendetik aurrera. XIX. mendean kautxua iritsi zenean, jokoa sakon aldatu zen, pilotak biziagoak baitziren. 1850 aldera, Gantxiki ezizeneko jokalari bati egozten zaio zumitzezko eskularrua asmatu izana, xisteraren aurrekoa. XIX. mendearen amaieran, Chiquito de Cambo txapeldun izugarri ezaguna bihurtu zen.

Frantsesezko pelote hitza latin arrunteko pilotta hitzetik dator («baloi-jokoa»), eta hori pila («baloia») hitzaren txikigarria da.

Hiru jokaleku mota

• Plaza librea: aire zabaleko frontoi handia, Iparraldeko herrietan ohikoa.
• Ezker pareta: frontoi estalia, alboko horma batekin; oso hedatua dago Hegoaldean. Frontoi laburra (36 m) eta frontoi luzea (54 m) bereizten dira; luzeari jai alai deitzen zaio, eta zesta puntarako bakarrik erabiltzen da.
• Trinketea: areto itxia, alboko horma baten luzeran teilatu txiki makurtu bat duena; batez ere Iparraldean dago.

Modalitateak

Nazioarteko Federazioak dozena bat modalitate ofizial onartzen ditu (12, frantsesezko Wikipediaren arabera; 14, gaztelaniazkoaren arabera), eta Frantziako Federazioak 22 zenbatzen ditu. Ezagunenen artean, hauek daude:

• Esku huska: pilota esku hutsez jotzen da; modalitaterik nobleena dela uste da.
• Joko garbia (grand chistera) eta zesta punta: zumitzezko eskularru luzearekin jokatzen dira; ikusgarrienak dira. Zesta puntan, pilotak 200-300 km/h-ko abiadura hartzen du.
• Pala (goma trinkoa): 400-500 g-ko egurrezko erraketa eta goma trinkozko pilota. Jokorik eskuragarriena da, eta Frantzian gehien jokatzen dena, plaza librean, trinketean edo ezker pareta laburrean.
• Larruzko paleta (paleta cuir): erraketa astunagoa (500-600 g) eta 52 g-ko larruzko pilota txikia, joko oso azkarra egiteko, trinketean, 36 m-ko ezker paretan edo plaza librean.
• Xarea: sare malguko erraketa, Hego Amerikan garatua; trinketean bakarrik jokatzen da. Haren fabrikazioa Frantziako ondare kultural immaterialaren inbentarioan jasota dago 2013tik.

Diziplina olinpikoa… behin bakarrik

Euskal pilota kirol ofiziala izan zen 1900eko Parisko Joko Olinpikoetan: Frantziako taldea egun berean erretiratu zenez, Espainiako taldeak urrezko domina jaso zuen, jokatu gabe. Gero, erakustaldiko kirol gisa itzuli zen, 1924an (Paris), 1968an (Mexiko Hiria) eta 1992an (Bartzelona).

Frantziako Euskal Pilota Federazioa 1921ean sortu zen, eta Nazioarteko Federazioa 1929an. Munduko txapelketak 1952tik egiten dira, eta lehen edizioa Donostian izan zen.

Europatik kanpo, pilota euskal emigrazioko herrialdeetan errotu zen, bereziki Mexikon eta Estatu Batuetan: Estatu Batuetako lehen frontoia Miamin eraiki zuten, 1924an, eta jai alaian Floridan, Connecticuten, Nevadan eta Rhode Islanden jokatu izan da.

Txapeldun bat: Juan Martínez de Irujo

1981ean Iberon (Nafarroa) jaioa, Juan Martínez de Irujo esku huskako historiako pilotari handienetako bat da, askoren ustez. 13 txapela nagusi irabazi zituen (5 buruz burukoan, 5 binakakoan eta 3 lau eta erdikoan), eta denboraldi berean hiru txapel horiek bi aldiz irabazi dituen bakarra da oraindik, 2006an eta 2014an. Bihotzeko arazo batek kirol-ibilbidea uztera behartu zuen 2017ko maiatzean.

Non ikusi partida bat?

• Biarritzeko Urrezko Eskularrua (Gant d'Or): zesta punta txapelketa, Biarritzeko Jaï Alaï frontoian, udaro (2026an, uztailaren 8tik abuztuaren 26ra); munduko pilotari onenak biltzen ditu. Ikus Biarritzeko gida.
• Herrietako frontoiak: galdetu bertako turismo bulegoan zer partida dauden programatuta.

Iturriak

• Wikipedia: Pelote basque (fr), Pelota vasca (es), Basque pelota (en), Juan Martínez de Irujo (es), Xare (fr), Pala (fr)
• Biarritzeko turismo bulegoa — Urrezko Eskularrua (frantsesez)
• Tourisme 64 — Biarritz Jaï Alaï

Ongi etorri!