Laburbilduz
Bizkaia (gaztelaniaz Vizcaya) Hegoaldeko birika ekonomiko eta demografikoa da: 1.159.368 biztanle (2024), 2.217 km²-ko azaleran. Hiriburuak, Bilbok (gaztelaniaz Bilbao), 348.000 biztanle inguru ditu udalerrian, eta milioi bat baino gehiago metropoli-eremuan. 1997tik, hiria kulturaren bidezko hiri-berroneratzearen ikurretako bat bihurtu da: «Guggenheim efektua».
Herrialdeak 113 udalerri ditu, zazpi eskualdetan banatuta. Ibaizabal eta Nerbioi ibaiak bertan elkartzen dira eta Bilboko itsasadarra osatzen dute; kostaldean, itsaslabarrak eta itsasadarrak txandakatzen dira.
Historia apur bat
- Historiaurrea: Santimamiñeko kobazuloan (Kortezubi), ia osoa den okupazio-segida dago, Erdi Paleolitotik Burdin Arora arte, baita Madeleine aldiko margoak ere.
- 1199: Balmaseda, Bizkaiko Jaurerrian sortutako lehen hiribildua.
- 1300: Diego Lopez V.a Harokoak, Bizkaiko jaunak, Bilbo sortu zuen.
- Erdi Aroa: Bizkaiko Batzar Nagusiak Gernikako arbolaren azpian biltzen ziren; ezagutzen den lehen arbola XIV. mendean landatu zuten.
- 1876: foruen abolizioa; 1878an bertan, zerga-araubide propioa ezarri zen: Ekonomia Ituna.
- XIX-XX. mendeak: Bilbo aldea Espainiako eskualderik industrializatuenetako bat bihurtu zen.
- 1937ko apirilaren 26a: Alemaniako Kondor Legioak eta Italiako abiazio legionarioak (Aviazione Legionaria) Gernika bonbardatu zuten, Francoren alde altxatuek eskatuta. Picassok Guernica margotu zuen, erantzun gisa.
- 1997: urriaren 18an, Guggenheim Bilbao museoa (Frank Gehry) ireki zen.
Ezinbestean ikusi beharrekoak
- Guggenheim Bilbao Museoa — Gehryren titaniozko ikonoa; Richard Serraren (The Matter of Time) eta Jeff Koonsen (Puppy, Tulips) lanak ditu.
- Bilboko Alde Zaharra (Casco Viejo) — «Zazpi Kaleak», hiriaren jatorrizko gunea, eta Santiago katedrala; ondoan, Erriberako merkatua (1929, estilo arrazionalista, art déco ukituekin).
- Bilboko Arte Ederren Museoa.
- Bizkaiko zubia (Portugalete/Getxo) — Puente Colgante, UNESCOren Gizateriaren Ondarea (2006), munduko zubi transbordadorerik zaharrena (1893).
- Gernika — Gernikako arbola eta Batzarretxea. 1937an bonbardatutako herria.
- Gaztelugatxeko Doniene — uhartexka batean dagoen ermita; harrizko zubi batek lotzen du kostaldearekin, eta, ondoren, 241 eskailera-maila igo behar dira. Game of Thrones telesailean (7. denboraldia), Dragonstone irudikatzeko erabili zuten.
- Bermeo — arrantza-portua, auzo zaharra eta Ertzilla dorrea (XV. mendearen amaiera); bertan dago Arrantzaleen Museoa.
- Lekeitio — arrantza-portu zaharra; itsasbeheran, oinez irits daiteke San Nikolas uhartera.
- Urdaibaiko Biosfera Erreserba — UNESCO (1984), itsasadarra eta padurak, Santimamiñeko kobazuloa.
- Balmaseda — Bizkaiko lehen hiribildua (1199); Pasio Bizia Ostegun eta Ostiral Santuetan, 600 herritar baino gehiagoren parte-hartzearekin.
- Bilboko Itsas Museoa (Itsasmuseum) — itsasadarra eta haren historia.
- Alhondiga (Azkuna Zentroa) — Philippe Starckek ardo-biltegi zahar batean egokitutako kultur zentroa.
Herri nagusiak
- Bilbo — Guggenheim, itsasadarra, Alde Zaharra
- Gernika-Lumo — milaka urteko haritza, demokraziaren ikurra
- Bermeo — arrantza-portua, itsas ondarea
- Lekeitio — kostaldeko herri jatorra
- Getxo — hondartzak, Belle Époque garaiko etxe dotoreak
- Durango — Durangaldeko hiriburua
- Balmaseda — Enkarterri, Pasio Bizia
Ezinbestean dastatu beharrekoak
- Bakailaoa pil-pilean — oliba-olioan konfitatutako bakailaoa, baratxuri eta piperminarekin, saltsa emultsionatuan. Euskal plater tradizionala.
- Bizkaiko txakolina (Bizkaiko Txakolina jatorri-deitura, 1994) — ardo zuri apur bat aparduna, tradizioz goitik zerbitzatzen dena
- Marmitakoa — atun-gisatua patatekin, atun-arrantzaleen platera
Tradizio biziak
- Bilboko Aste Nagusia — 9 eguneko jaia, abuztuaren 15aren ondorengo lehen larunbatetik aurrera; su artifizialen nazioarteko lehiaketa, eta Marijaia, 1978tik jaiaren ikurra.
- Traineru-estropadak — itsasontzi tradizionalen lasterketak; ospetsuena, Kontxako Bandera, Donostian jokatzen da, iraileko lehen bi igandeetan.
- Euskal pilota — Bilbon, Bizkaia frontoian jokatzen dira partidak.
- Aurreskua — ohorezko dantza tradizionala.
- Bertsolaritza — euskarazko bat-bateko poesia.
Bitxikeriak eta pasadizoak
- Gaur egungo Gernikako arbola ez da milurtekoa: ezagutzen den bosgarren arbola da, eta 2015ean landatu zuten. Lehena XIV. mendekoa zen; «Arbola Zaharraren» enborra (1742-1892) lorategiko tenplete baten azpian gordetzen da.
- Miguel de Unamuno filosofo eta idazlea Bilbon jaio zen, 1864ko irailaren 29an. Haren buruaren eskultura bat dago Unamuno plazan 1984tik, jaiotetxetik gertu.
- Bilboko Athletic Clubek (1898an sortua) Euskal Herrian (mugaren bi aldeetan) jaiotako edo prestatutako jokalariak baino ez ditu fitxatzen; 1911tik darama politika hori. Zortzi aldiz izan da Espainiako txapeldun.
- Guggenheim museoa 89 milioi dolar kostatu zen; herrialdeko agintarien arabera, bisitariek sortutako zerga-sarrerek lehen hiru urteetan bertan estali omen zuten kostu hori. 2025ean, 1,3 milioi bisitari baino gehiago izan zituen.
Bizkaia argazkitan
- Guggenheim ilunabarrean — Gehryren titanioa sutan dagoela dirudi
- Gaztelugatxeko Doniene kostaldetik — ermitaraino bihurgunez bihurgune igotzen diren 241 eskailera-mailak
- Bilboko itsasadarra Zubizuri zubitik (Calatrava) — arku zuria, hiriaren islak
- Bilboko Alde Zaharra goiz-goizean — kale estu hutsak, fatxada margotuak
- Lekeitio itsasgoran — San Nikolas uhartea itsasoz inguratuta
- Erriberako merkatua — saltokiak eta merkatu estaliko giroa