Uztaritze 30 segundotan
Ia 7.900 biztanle (2023an 7.897, Insee), 32,75 km²-ko azaleran, Errobi ibaiaren bi aldeetan. D932 errepidearen ondoan dago, Baiona eta Kanbo artean. Lapurdiko hiriburu historikoa izan zen 1790 arte: 1170eko hamarkadan (1174an Wikipediaren arabera, «1170 inguruan» udalaren arabera), Arnaud-Bertrand Lapurdiko bizkondea, Rikardo Lehoi Bihotzak Baionatik kanporatua, Uztaritzeko gaztelura joan zen bizitzera. Orduan hasi zen herria Biltzarra eta bailiaren auzitegia hartzen.
Euskarazko izena, Uztaritze, urt- (lautada, goi-lautada) eta haritz (haritz kanduduna) osagaiez osatua omen da.
Historia apur bat — Biltzarra
Biltzarra Lapurdiko batzarra zen. Parrokia bakoitzeko auzapezak (maires-abbés) biltzen zituen, etxekojaunen (etxeko nagusien) artetik izendatuak; noblezia eta kleroa baztertuta zeuden.
1567ko urtarrilaren 24a: Biltzarraren akta ezagun zaharrenaren data; bertan, 29 delegatuk 31 komunitate ordezkatu zituzten.
Biltzarra la Motte gazteluan biltzen zen, egungo herriko etxearen lekuan. Eskumen zabalak zituen: zergak biltzea, milizia, herrialdearen administrazioa.
1789: abuztuaren 4ko gauean, probintzien pribilegioak ezabatu ziren; Biltzarrak azaroaren 18an egin zuen azken bilkura, eta bere konstituzioari eusteko eskatu zuen, edo, bestela, Frantziako hiru euskal herrialdeak bilduko zituen departamendu bat sortzeko.
Uztaritze mendeetan zehar
1523: herria suntsitu zuten, Karlos V.a enperadoreak aginduta.
XVII-XVIII. mendeak: Mexikotik etorritako artoaren laborantzak ekonomia suspertu zuen; merkatariek eta handikiek etxe ederrak eraiki zituzten, eta horien artean dago Garat anaiena; anaia horiek, geroago, Estatu Orokorretako diputatu izan ziren. Errobik hiru portu zituen orduan —Portua (Arruntza), Barraka (Heraitze) eta Gaztelua (herrigunea)—, eta haietatik igarotzen ziren Nafarroatik mandoz Baionara zihoazen salgaiak.
XIX. mendearen amaiera: Iraultzaren ondoko gainbeheraren ondoren, Ameriketatik itzulitako euskaldun batzuek «gaztelu» barrokoak eraikiarazi zituzten, izen exotikoekin: etxe amerikanoak.
Zer ikusi
Herriko etxea (la Motte gaztelu ohia)
Biltzarra biltzen zen gazteluaren lekuan dago. Garrantzi sinboliko handiko lekua da.
San Bixintxo eliza (Saint-Vincent)
Parrokia-eliza neogotikoa; arkitekturan burdinurtua erabili zuten lehen-lehen eraikinetako bat da.
Kaperak
Santa Katalina kapera, jatorriz Erdi Arokoa, Heraitze auzoan, eta Oxantzeko Santa Madalena kapera.
Lapurtar etxeak
XVII. eta XVIII. mendeetako zenbait lapurtar estiloko etxe, eta Lota gaztelua (XIX. mendea).
Errobiren ertzak
Udalerria ibaiaren bi ertzetan hedatzen da, eta ertz horiek atseginak dira paseatzeko.
Azoka
Ekoizleen azoka larunbat goizero, Lota plazan.
Lapurdiko espezialitateak
- Piperrada, Ezpeletako biperrarekin
- Txahal-axoa
- Ossau-Iraty ardi-gazta
- Irulegiko ardoa
Nola iritsi
- Autoa: D932 errepidea, Baionatik edo Kanbotik
- Trena: Baiona–Donibane Garazi lineako TERa, Uztaritzeko geltokia
Ibilbide ideala (egun erdia)
- Goiza: herriko etxea (Biltzarraren gunea), San Bixintxo eliza eta lapurtar etxeak
- Arratsaldea: ibilaldia Errobiren ertzean, eta gero Kanbora edo Ezpeletara jarraitu
Ohiko galderak
Merezi al du Biarritzetik Uztaritzera joatea?
Bai, Lapurdiko historia instituzionala ulertzeko. Kanbo eta Ezpeletarekin batera bisita daiteke.
Uztaritzen ba al dago euskarazko irakaskuntzarik?
Bai, besteak beste, Louis Dassance ikastolan.
Familian joan al daiteke?
Bai: ibaia, ibilaldi errazak, giro lasaia. Ez dago erakargarri «ikusgarririk», baina egonaldi lasaia egin daiteke.
Nire argazki gogokoena
Errobi ibarra ilunabarrean, argia laranja kolorera aldatzen denean. Edo lapurtar etxeak, zurezko bilbadura koloretsuekin.
Iturriak
- Insee — lurraldeen konparatzailea, Uztaritze (2023ko biztanleria; frantsesez)
- Uztaritzeko herriko etxea — Historia, Ekoizleen azoka (frantsesez)
- Wikipedia (frantsesez): Ustaritz, Biltzar
Ongi jin Uztaritzera!