Euskal Herriko geologia: flyscha, kobazuloak, arroilak eta basamortua

Euskal Herriko paisaiak ulertzeko: Zumaiako flyscha, Sara, Izturitze, Ekain eta La Vernako kobazuloak, Kakueta eta Holtzarteko arroilak, karsta eta Bardeak.

Euskal Herriko paisaiek hamarnaka milioi urteko historia kontatzen dute: itsaslabar bihurtutako itsas hondoak, kareharria zulatu duten ibaiak, eta gizakiak bizitoki gisa erabili eta margoz apaindu zituen kobazuloak. Hona hemen historia hori zeru zabalean… eta lurpean irakurtzeko guneak.

Flyscha, harrizko liburu baten orriak

Euskal Kostaldeko Geoparkea

Mutriku, Deba eta Zumaia artean, Euskal Kostaldeko Geoparkeak 89 km² hartzen ditu. UNESCOk aitortua, munduko geoparkeen sarekoa da. Paisaia karstikoak babesten ditu, eta, batez ere, flysch itsaslabar ospetsuak.

Zer da flyscha?

Flyscha itsas jatorriko arroka sedimentarioen geruzen txandakatzea da; geruzak liburu baten orriak bezala pilatuta daude. Zumaian, geruza horietan jasota dago denbora-tarte oso luzeko sedimentazio jarraitua, Kretazeotik Eozenora.

Kretazeo-Paleogeno muga

Itzurun hondartzatik, Kretazeo-Paleogeno muga ikus daiteke: duela 66 milioi urte gertatutako desagertzearen arrastoa, dinosauro ez-hegaztien amaiera ekarri zuena. 2022an, Zientzia Geologikoen Nazioarteko Batasunak Zumaiako ebaki estratigrafikoa sartu zuen munduko ondare geologikoko 100 guneen artean.

Aholkua: begiratu itsasaldien ordutegia, eta ibili kontuz itsaslabarren oinean.

Lurpean: kobazuloak eta leizeak

La Vernako aretoa (Santa Grazi)

Pierre-Saint-Martin leize-sarean —1953an aurkitua, eta espeleologiako munduko hainbat errekor izan dituena—, La Vernako aretoak 255 × 245 × 194 m neurtzen ditu. Kudeatzaileek diotenez, munduko lurpeko areto argiztatu handiena da. 2010ean ireki zen publikoarentzat, eta urte osoan bisita daiteke, aldez aurretik erreserbatuta bakarrik (5 urtetik beherakoak ezin dira sartu). Hainbat formula daude: gurpil-aulkiz egin daitekeen ezagutza-bisitatik hasi, eta lurpeko ibairainoko jaitsieraraino. Ikus Santa Grazi.

Sarako kobazuloak

Gizakiak gutxienez duela 45.000 urtetik erabili ditu Sarako kobazuloak. Soinu- eta argi-ibilbide batekin bisitatzen dira, urte osoan 14 °C-tan. Saguzarren hamahiru espezie bizi dira bertan, 1999tik babestuta. Erreserba derrigorrezkoa da. Ikus Sara.

Izturitze eta Otsozelaiko kobazuloak

Donamartirin, Gaztelu muinoan, bi kobazulo daude, bata bestearen gainean: Izturitze, horma-grabatuak dituen aztarnategi arkeologikoa, eta Otsozelai, 15 m beherago, konkrezio ikusgarriekin. Guztira, 600 m galeria inguru eta 80.000 urteko giza presentzia. Bisita gidatuak martxoaren 15etik azaroaren 15era egiten dira.

Ekain, historiaurreko zaldiak

Ekain kobazuloa (Zestoa) 1969an aurkitu zuten, eta UNESCOren Gizateriaren Ondarearen zerrendan sartu zuten 2008an. Zaldi margotuak daude bertan, paleolitoko arteko perfektuenetakotzat hartzen direnak. Jatorrizko kobazuloa itxita dago; haren erreplika, Ekainberri, handik 600 m-ra dago, eta bisita daiteke.

Santimamiñe

Urdaibaiko erreserban, Gernika ondoan, Santimamiñeko kobazuloak erakusten du historiaurretik izan dela giza presentzia bertan.

Arroilak: ura harriaren aurka

Kakuetako arroila

Santa Grazin, Kakuetako arroilak 4 km baino zertxobait gutxiago ditu luzeran, eta haren hormek 30 eta 350 m arteko altuera dute; «Grand Étroit» izeneko lekuan, metro gutxi batzuk baino ez daude bi itsaslabarren artean. Ibilbide egokitua hogei bat metroko ur-jauzi batean amaitzen zen.

Holtzarteko arroilak

Larrainen, Holtzarteko zubi esekiak Olhadubi arroila zeharkatzen du, 150 m baino gehiagoko altueran. Ikus mendi-ibilaldirik ederrenak.

Kareharria eta ura: karsta

Urederraren iturburua (Nafarroa): Urbasa-Andia parkeko natura-erreserba; aldez aurretik erreserbatuta bakarrik sar daiteke.
Purón ibaiaren arroila (Valderejo, Araba): ibaiak kareharrian zulatutako arroila, uraren ekintza karstikoaren adibide ederra.
Arditurriko meategiak (Aiako Harria): erromatarren garaitik 1984ra arte ustiatu zituzten, eta zilarra, burdina, beruna, zinka eta fluorita atera ziren bertatik.

Basamortu bat Nafarroan: Bardeak

Nafarroaren hegoaldean, Bardeek (Bardenas Reales, 41.845 hektarea) paisaia erdi-basamortutsu berezia eskaintzen dute: higadurak landutako formazioak, hala nola Castildetierra ospetsua, sakanak eta goi-lautadak. Gunea UNESCOren biosfera-erreserba da 2000ko azaroaren 7tik. Ikus Tutera.

Gehiago jakiteko

Iturriak

Wikipedia (fr) — Euskal Kostaldeko Geoparkea; Euskal Kostaldeko Geoparkea — webgune ofiziala
Turismo Euskadi — Zumaia (gaztelaniaz); Wikipedia (en) — Zumaia
La Vernako kobazuloa — webgune ofiziala (frantsesez)
Wikipedia (fr) — Sarako kobazuloak; Tourisme 64 — Izturitze eta Otsozelaiko kobazuloak
Eusko Jaurlaritza — Ekain kobazuloa (gaztelaniaz); Wikipedia (es) — Urdaibaiko biosfera-erreserba
Iparraldeko turismo bulegoa — Kakuetako arroila itxita (frantsesez) eta Kakuetako arroila (ingelesez); Holtzarteko zubi esekia (frantsesez)
Urbasa-Andiako natura-parkea — Urederrako erreserba (gaztelaniaz); Wikipedia (es): Valderejo, Aiako Harria, Bardeak

Ongi etorri!