Kultura

ETA: gatazka baten historia, 1959tik 2018ko desegitera arte

ETA ulertzeko, inoren alde egin gabe: frankismopeko sorrera, atentatuak eta biktimak, babesleak eta aurkariak, Baionako armagabetzea eta 2018ko desegitea.

Egilea: Eztebe5 min

Ezinezkoa da azken hirurogei urteetako Euskal Herriaz hitz egitea ETA aipatu gabe. Artikulu honek ez du inoren alde egiten: frogatutako gertaerak, eragileen jarrerak eta egungo egoera biltzen ditu, eta iturriak aipatzen ditu.

Frankismopean sortua (1959-1975)

ETA izena —Euskadi Ta Askatasuna— 1959ko uztailaren 31n agertu zen publikoki. Erakundea Francoren diktaduraren aurkako erresistentzia-mugimendu gisa sortu zen. Ezagutzen den haren lehen ekintza bortitza tren bat trenbidetik ateratzeko saiakera izan zen, 1961eko uztailaren 17an.

Hasieran giro katolikoetatik hurbil zegoen, baina 1960ko hamarkadaren erdialdean ideologia marxista-leninista hartu zuen ETAk; 1974an, bi adarretan zatitu zen: militarra eta politiko-militarra.

  • 1968ko ekainaren 7a: José Pardines izan zen ETAk hil zuen lehen pertsona.
  • 1968ko abuztuaren 2a: Melitón Manzanas poliziaren erailketa, Txabi Etxebarrieta ETAko buruzagiaren heriotzaren ondoren.
  • 1973ko abendua: Francoren ondorengotzat jotzen zen Luis Carrero Blancoren erailketa.

Demokrazia, eta indarkeriak jarraitzen du (1975-2000)

Franco hil ondoren, Espainia demokrazia bihurtu zen, baina ETAk borroka armatuarekin jarraitu zuen, Euskal Herriaren independentziaren alde.

  • 1983-1987: GALek (Askapenerako Talde Antiterroristak) «gerra zikina» egin zuten ETAren eta haren ingurukoen aurka, eta 27 erailketa egin zituzten, gehienak Iparraldean; haien finantzaketa Felipe Gonzálezen gobernu sozialistako goi-arduradunekin lotu zen. 1998an, Marey auzian, Auzitegi Gorenak hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zien Barne Ministerioko bi arduradun ohiri, José Barrionuevori eta Rafael Verari; urte berean, indultu partziala jaso zuten.
  • 1987ko ekainaren 19a: Bartzelonako Hipercor supermerkatuaren aurkako atentatuan 21 lagun hil ziren.
  • 1991ko maiatza: Vic herriko kuartelaren aurkako atentatuan 10 lagun hil ziren.
  • 1997ko uztaila: Miguel Ángel Blanco zinegotzi gaztearen bahiketak eta erailketak sakon astindu zuten iritzi publikoa.

Irteera bilatzeko hainbat saiakerak porrot egin zuten: Aljer hirian egindako elkarrizketak (1987-1989), Lizarra-Garaziko akordioa (1998ko irailaren 12a) eta haren ondorengo tregua (1998ko irailaren 16tik 1999ko azaroaren 28ra), eta beste su-eten bat, 2006an.

Nork babesten zuen, nor zegoen aurka

Babesleen aldetik. Herri Batasuna koalizioak (1978) «Euskal Herriarentzat independentzia eta sozialismoa» aldarrikatzen zuen, eta luzaroan leporatu zioten ETAren erakusleiho politikoa zela: ETAk hari botoa emateko deia egiten zuen, erakundeko kide batzuk haren zerrendetan zeuden, eta indarkeria gaitzesteari uko egin zion euskal indar handi bakarra izan zen. 2001ean Batasuna izenarekin sortu zen berriro, eta 2003an Auzitegi Gorenak desegin egin zuen, Euskal Herritarrokekin batera, 2002ko Alderdi Politikoen Legea aplikatuta.

Aurkarien aldetik. 1988ko urtarrilaren 12an, Ajuria Eneko itunak Alianza Popular, CDS, EAJ-PNV, Euskadiko Ezkerra, Euskadiko Alderdi Sozialista, Eusko Alkartasuna eta lehendakaria bildu zituen helburu baten inguruan: «ETAren terrorismoa errotik ateratzea», legearen esparruan, eta indarkeriari uko egingo ziotenekin elkarrizketarako atea irekita. Gizarte zibilean, Gesto por la Paz elkarteak (Bakearen Aldeko Koordinakundea, 1986-2013) ordu laurdeneko elkarretaratze isilak egiten zituen heriotza bortitz bakoitzaren biharamunean, Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) eta Nafarroako 130 bat lekutan; haren «isiltasunak» bakezalea, pluralista eta independentea izan nahi zuen, nahiz eta batzuek gai politikoetan neutral egotea leporatzen zioten. Biktimen elkarteek, hala nola AVTk, gaur egun ere presentzia handia dute eztabaidan.

Giza balantzea

Terrorismoaren Biktimen Oroimenerako Zentroaren arabera, ETAk 853 pertsona erail zituen 1968tik 2010era, 2.600 inguru zauritu zituen eta 80 baino gehiago bahitu zituen; horri gehitu behar zaio mehatxatutako edo erbestera joatera behartutako pertsonen kopuru ezezaguna. Kopuruak aldatu egiten dira iturrien eta erabilitako irizpideen arabera (829, frantsesezko Wikipediaren arabera; 864, gaztelaniazkoaren arabera). Frantsesezko Wikipediaren arabera, ETAk 113 kide ere galdu zituen, liskarretan edo espetxean hildakoak.

Borroka armatuaren amaiera (2011-2018)

  • 2011ko urria: Donostian, Aieteko konferentziak Kofi Annan, Gerry Adams, Bertie Ahern eta Gro Harlem Brundtland bildu zituen, besteak beste. Haiek ETAri eskatu zioten indarkeriari uko egiteko, eta Madrili eta Parisi, ETAk hala egiten bazuen, elkarrizketan hasteko.
  • 2011ko urriaren 20a: ETAk bere jarduera armatuaren behin betiko amaiera iragarri zuen.
  • 2016ko abenduaren 16a: Luhuson (Louhossoa), gizarte zibileko bost ekintzaile atxilotu zituzten, ETAren arsenalaren %15 inguru neutralizatzeko prestatzen ari zirela; lau egun geroago aske utzi zituzten.
  • 2017ko apirilaren 8a: Baionan, Bakearen Artisauek (Artisans de la paix) —Iparraldeko elkarteetako eta sindikatuetako ekintzaileek— armagabetzea antolatu zuten: ETAk bere arma-gordelekuen kokapena eman zuen; guztira, 120 bat su-arma, hiru tona lehergailu eta milaka munizio. Mariano Rajoy Espainiako Gobernuko presidenteak ohartarazi zuen ETAko kideek ez zezatela espero «ez tratu berezirik, ez zigorgabetasunik».
  • 2018ko maiatzaren 3a: ETAk iragarri zuen bere egitura guztiak desegin zituela.
  • 2018ko maiatzaren 4a: Kanbon, nazioarteko konferentzia batek desegitea aitortu zuen. Kofi Annanek «Europako azken gatazkaren amaiera» aipatu zuen; Gerry Adamsek presoen aldeko keinuak eskatu zituen. Frantziako eta Espainiako gobernuek ez zuten ordezkaririk izan; Mariano Rajoyk gogorarazi zuen ez zela amnistiarik izango, eta biktimak banan-banan gogoratzeko deia egin zuen.

Eta gaur egun?

Politikan. EH Bildu 2012an sortu zen, koalizio gisa, eta 2014an alderdien federazio bihurtu zen (Sortu, Eusko Alkartasuna, Alternatiba); ezker abertzaleko indar nagusia da. Haren koordinatzaile Arnaldo Otegik (2017tik) 2021eko abenduan biktimekiko atsekabea adierazi zuen, Aieteko adierazpena oinarri hartuta. 2023ko udal hauteskundeetan, EH Bilduk lortu zuen boto gehien, EAE eta Nafarroa osotasunean hartuta. Biktimen zenbait elkartek salatu dute haren zerrendetan ETArekin lotutako ekintzengatik kondenatutako hautagaiak daudela; 2023an, fiskaltzak baztertu egin zituen alderdia debekatzeko eskaerak.

Presoak. 2021eko urritik, Eusko Jaurlaritzak kudeatzen ditu EAEko espetxeak. 2023ko martxoaren 24an, sakabanatuta zeuden azken bost presoak euskal espetxeetara lekualdatu zituzten, eta horrekin amaitu zen sakabanaketa-politika, ETAko presoak EAEtik eta Nafarroatik urrun eramaten zituena. AVTk salatu egin zituen hurbilketa horiek; haren esanetan, «min amaigabea eta alferrikakoa» eragiten diete biktimei.

Memoria. Terrorismoaren Biktimen Oroimenerako Zentroak azpimarratzen duen bezala, historia honen arrastoak ez dira egun batetik bestera desagertzen: justizia eta memoria gai irekiak dira oraindik.

Gehiago jakiteko

Iturriak

#historia#politika#hegoalde#iparralde